Unutmak Ne Zaman Hastalıktır?
Tüm vücudumuzun kontrol merkezi olan beyin, hafızanın da merkezidir. Beyinde dış kısmında bulunan geniş kabuk kısmı eski ve uzun süreli hafızamızı, iç kısımda yer alan ve hipokampus denen yer de anlık hafızamızı barındırır.
Unutmak fizyolojik bir süreçtir ve gereklidir, yoksa beyin bu yükü kaldırmaz. Her şey kaydetmeye çalışmamamız lazım.
Hikâyeye göre, Einstein'ın bir meslektaşı ona telefon numarasını sorar, Einstein rehbere bakarak numarasını bulur. Meslektaşının şaşkınlıkla "Kendi numaranı bilmiyor musun?" diye sorması üzerine Einstein "Hayır, bir defterde kolayca bulabileceğim bir şeyi neden ezberleyeyim ki?" demiş. Bu yaklaşım, Einstein'ın 2 dakikadan daha kısa sürede bulabileceği hiçbir bilgiyi ezberlemediğini, zihinsel kapasitesini gereksiz verileri depolamak yerine, karmaşık problemleri çözmek ve düşünmek için kullandığını gösterir. Bu hikâye ne kadar doğrudur bilinmez ama, Einstein'ın bilgiyi yığmak yerine işlemenin daha önemli olduğu vurgulamaktadır. Einstein, zihnin bir "kütüphane" değil, "düşünme aracı" olduğuna inanıyordu.
Herkes zaman zaman unutkanlık yaşar. Anahtarlarımızı nereye koyduğumuzu hatırlayamamak, tanıdık bir ismi bir an için çıkaramamak ya da alışveriş listesinde bir iki maddeyi atlamak günlük hayatın olağan parçalarıdır. Özellikle yoğun iş temposu, stres, uykusuzluk ve dikkat dağınıklığı gibi durumlar hafızayı geçici olarak zayıflatabilir.
Diğer taraftan hafıza, tek bir yapı da değil; dikkat, öğrenme, depolama ve hatırlama gibi birçok aşamadan oluşan karmaşık bir süreçtir. Bu nedenle unutkanlık her zaman doğrudan bir beyin hastalığı anlamına gelmez. Bazen sorun hafızada değil, dikkat eksikliğindedir. Örneğin bir kişi konuşurken zihni başka bir konuyla meşgulse, o bilgiyi hiç “kaydetmemiş” olabilir. Bu durumda hatırlayamamak aslında unutmak değil, baştan öğrenememektir.
Genç ve orta yaşta görünen unutkanlıklar genellikle beyin yoğunluğu ile ilişkilidir
• İsimleri geçici olarak hatırlayamamak ancak sonradan aklına gelmesi
• Eşyaları yanlış yere koyup kısa süre sonra bulmak
• Yoğunluk nedeniyle randevu saatlerini karıştırmak
• Aynı anda birden fazla işle uğraşırken bazı detayları atlamak
Peki, unutkanlık ne zaman “normal” sınırların dışına çıkar ve bir hastalığın habercisi olur?
Özellikle yaş ilerledikçe, fizyolojik olarak bir miktar unutkanlık olabilir ve çoğu zaman normal kabul edilir.
Bir unutkanlığın hastalık belirtisi olabileceğini düşündüren önemli işaret kişinin günlük yaşamını etkileyen unutkanlıktır. Genellikle 65 yaş üstünde ortaya çıkar.
Bazı özellikler hastalık unutkanlığını düşündürür
• Kişi daha önce yapmakta olduğu şeyleri yapmakta zorlanma
• Namazda rekatları karıştırma
• Aynı soruları tekrar tekrar sormak, anlattığı şeyleri tekrar anlatmak
• Yakın geçmişte yaşanan olayları sürekli unutmak
• Tanıdık yolları karıştırmak veya kaybolmak
• Günlük işleri (yemek yapmak, fatura ödemek gibi) yapamaz hale gelmek
• Kelime bulmakta belirgin zorluk yaşamak
• Karar verme ve planlama becerilerinde bozulma
• Şüphecilik, para ve eşya gizleme
Hastalığın başında eski hafıza bozulmazken günlük işlerde unutma ön plandadır. Unutkanlık ilerleyici bir şekilde artıyorsa, altta yatan nörolojik bir hastalığın habercisi olabilir. En sık karşılaşılan nedenlerden biri, halk arasında “bunama” olarak bilinen demans sendromlarıdır. Bu grupta yer alan hastalıklar, sadece hafızayı değil, aynı zamanda düşünme, karar verme ve davranışları da etkiler. Pek çok farklı tipi olmakla birlikte demansların yaklaşık %70’i Alzheimer hastalığı ile ilişkilidir.
Bununla birlikte her unutkanlık demans değildir. Depresyon, anksiyete bozuklukları, tiroit hastalıkları, vitamin eksiklikleri (özellikle B12), bazı ilaçlar ve uyku bozuklukları da hafıza sorunlarına yol açabilir. Hatta depresyon bazen “yalancı demans” tablosu ile karşımıza çıkar; kişi unutkanlıktan şikayet eder ancak altta yatan neden psikiyatriktir ve tedavi edilebilir.
Ani başlayan unutkanlıklar bazen geçici nedenlere bağlı olabilirken, yavaş yavaş artan ve günlük yaşamı bozan unutkanlıklar daha ciddi bir değerlendirme gerektirir. Bu noktada nörolojik muayene, basit hafıza testleri ve gerekirse görüntüleme yöntemleri yol gösterici olur.
Peki, ne zaman doktora başvurmalıyız? Eğer siz ya da yakınlarınızda:
* Unutkanlık giderek artıyorsa
* Günlük yaşamda bağımsızlık azalıyorsa
* Davranış veya kişilik değişiklikleri fark ediliyorsa
* Yakın çevre tarafından da belirgin bir değişim gözleniyorsa
Unutmak insan olmanın doğal bir parçasıdır. Unutkanlık, hayatın akışını bozmaya başladığında ve giderek artan bir hal aldığında ciddiye alınmalıdır.