Dostoyevski, dünya edebiyatının ölümsüz eserlerinden “Suç ve Ceza” romanında insanın suçunu, vicdanını, adaleti ve cezalandırılmasını sorgulamıştı. Acaba Dostoyevski bugünün Türkiye'sinde yaşasaydı romanının adını ne koyardı?

Benim tahminim: Ceza ve Suç! Çünkü Türkiye'de özellikle İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) davası üzerinden yürüyen tartışmalar, hukuk devletinin en temel ilkesini yeniden gündeme getiriyor: Önce suç mu belirlenir, yoksa önce insan mı cezalandırılır?

Hukukun evrensel işleyişinde sıra bellidir. Önce suç iddiası ortaya konur. Ardından deliller toplanır, şüpheli savunmasını yapar, mahkeme iddiaları değerlendirir ve hükmünü verir. Peki, kamuoyunun önünde yaşanan süreç nasıl algılanıyor?

19 Mart 2025'te başlayan İBB operasyonunda Ekrem İmamoğlu 23 Mart'ta tutuklandı. İddianame 11 Kasım 2025'te tamamlandı, 25 Kasım'da kabul edildi. İlk duruşma ise 9 Mart 2026'da başladı. Böylece tutuklama ile yargılamanın başlaması arasında yaklaşık bir yıl geçti. Üstelik İmamoğlu hakkında 2 bin 352 yıla kadar hapis cezası talep edildi. Yüzlerce sanığın bulunduğu, binlerce sayfalık iddianameye dayanan bu dava, Türkiye'nin hukuk ve demokrasi tartışmalarının merkezine yerleşti. Elbette tutuklama hukuken mahkûmiyet kararı değildir. Ancak uzun süreli tutukluluk, kişinin özgürlüğü, ailesi, mesleği ve toplumsal yaşamı üzerinde ağır sonuçlar doğurur. İşte asıl sorun burada!

Anayasa'nın 38. maddesi masumiyet karinesini güvence altına alır. Bir kimse, suçluluğu mahkeme kararıyla kesinleşmedikçe suçlu sayılamaz. Tutuklama bir ceza değildir. Bir tedbirdir. Bu tedbirin amacı yargılamayı güvence altına almaktır; peşinen cezalandırmak değildir. Ancak tutukluluğun uzun sürmesi, savunma hakkının tartışma konusu olması ve yargılama sürecinin kamuoyunda yarattığı baskı, bu ayrımın ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.

Bir ülkede hukuk, siyasi kimliğe göre değişemez. Muhalif olmak suç kanıtı sayılamaz. İktidarı eleştirmek, yargısal baskının gerekçesine dönüştürülemez. Aynı şekilde hiç kimse siyasi konumu nedeniyle hukukun dışında tutulamaz.

Dostoyevski'nin asıl sorguladığı da insanın suç karşısındaki sorumluluğuydu. Fakat hukuk devletinde bu sorumluluğu belirleyecek olan siyasi güç, kamuoyu baskısı veya peşin hükümler değil, bağımsız ve tarafsız mahkemelerdir. Çünkü adaletin temelinde intikam değil, hukuk vardır.

Bir ülkede önce ceza verildiği, sonra suçun arandığı izlenimi doğuyorsa orada yalnızca sanıkların değil, hukuk düzeninin de sorgulanması gerekir. Unutmayalım: Hukuk devletinde kimse suçlu olduğunu kanıtlamak zorunda değildir. Suçlamayı yapan makam, iddiasını hukuka uygun delillerle kanıtlamak zorundadır.

Dostoyevski belki de bugün yaşasaydı romanını yine aynı derinlikle yazardı. Ama Türkiye'deki hukuk tartışmalarını gördükten sonra kapağına şu soruyu eklerdi: Önce ceza, sonra suç mu? Çünkü adaletin olmadığı yerde ceza korkuya, hukukun olmadığı yerde yargılama hesaplaşmaya dönüşür.